Aandeelhoudersovereenkomst of statuten: waar leg je welke afspraak vast?

Aandeelhoudersovereenkomst of statuten: waar leg je welke afspraak vast?

Korte samenvatting

Bij een Nederlandse BV worden governance-afspraken vaak verdeeld over de statuten en de aandeelhoudersovereenkomst. Dat lijkt praktisch, maar kan tot problemen leiden als beide documenten niet goed op elkaar aansluiten. Voor ondernemers, investeerders en M&A-professionals is het daarom belangrijk om vooraf scherp te bepalen welke afspraken statutair moeten worden vastgelegd, welke afspraken beter contractueel blijven en hoe tegenstrijdigheden worden voorkomen.

Deze bijdrage maakt deel uit van de reeks Governance Insights over aandeelhoudersverhoudingen en besluitvorming in de Nederlandse BV.

Waarom dit belangrijk is

Bij ondernemingen met meerdere aandeelhouders worden belangrijke afspraken meestal niet in één document geregeld. De statuten bevatten de vennootschapsrechtelijke basis van de BV. De aandeelhoudersovereenkomst regelt daarnaast de commerciële en contractuele verhouding tussen aandeelhouders.

In de praktijk gaat het vaak mis wanneer die documenten naast elkaar worden opgesteld, zonder dat goed wordt bekeken hoe zij juridisch op elkaar inwerken. Dat kan relevant worden bij investeringsrondes, toetreding van nieuwe aandeelhouders, verkoop van aandelen, deadlocks, vertrek van founders, managementparticipaties of een exit.

Een goed ingerichte governance-structuur voorkomt niet ieder conflict, maar zorgt wel dat duidelijk is wie welke rechten heeft, hoe besluiten worden genomen en wat er gebeurt als aandeelhoudersbelangen uiteenlopen.

De rol van de statuten

De statuten vormen de vennootschapsrechtelijke basis van de BV. Zij worden vastgelegd bij notariële akte en bevatten onder meer afspraken over aandelen, stemrechten, winstrechten, besluitvorming, bestuurdersbenoeming, aandelenoverdracht en eventuele goedkeuringsrechten.

Afspraken die vennootschapsrechtelijke werking moeten hebben, horen vaak geheel of gedeeltelijk in de statuten. Denk aan afwijkende aandelenrechten, blokkeringsregelingen, formele besluitvormingsregels of de inrichting van bestuur en toezicht. Het voordeel is dat deze afspraken stevig in de structuur van de BV worden verankerd. Het nadeel is dat statuten openbaar zijn en alleen via de notaris kunnen worden gewijzigd.

De rol van de aandeelhoudersovereenkomst

De aandeelhoudersovereenkomst regelt de commerciële en contractuele verhouding tussen aandeelhouders. Dit document is niet openbaar en biedt meer ruimte voor gedetailleerde en vertrouwelijke afspraken.

Daarin worden vaak afspraken opgenomen over samenwerking, informatievoorziening, reserved matters, vetorechten, drag-along en tag-along, leaver-regelingen, financiering, deadlocks en exit. Het voordeel is flexibiliteit en vertrouwelijkheid. Het nadeel is dat contractuele afspraken niet altijd dezelfde vennootschapsrechtelijke werking hebben als statutaire bepalingen. Een besluit kan daarom vennootschapsrechtelijk geldig zijn, terwijl het contractueel toch in strijd is met de aandeelhoudersovereenkomst.

Waar ontstaan de risico’s?

De grootste risico’s ontstaan wanneer de statuten en de aandeelhoudersovereenkomst niet goed op elkaar aansluiten.

Een veelvoorkomend voorbeeld is dat de aandeelhoudersovereenkomst bepaalt dat voor een bepaald besluit goedkeuring nodig is van een investeerder, terwijl de statuten dat besluit zonder die goedkeuring mogelijk maken. Dan kan discussie ontstaan over de vraag of het besluit vennootschapsrechtelijk geldig is, ook als contractueel sprake is van schending van de aandeelhoudersovereenkomst.

Een ander voorbeeld is een drag-along of tag-along regeling die contractueel is afgesproken, maar niet goed aansluit op de statutaire blokkeringsregeling. Bij een verkoopproces kan dat tot vertraging, discussie over overdrachtsverplichtingen of onzekerheid bij de koper leiden. Dat is direct relevant bij fusies en overnames waarbij alle aandeelhouders op het juiste moment moeten kunnen meewerken aan de transactie.

Ook bij leaver-regelingen gaat het vaak mis. De aandeelhoudersovereenkomst kan bepalen dat een vertrekkende founder of manager zijn aandelen moet aanbieden, maar de statuten en de notariële overdrachtsmechaniek moeten die afspraak wel kunnen ondersteunen. Anders ontstaat discussie over afdwingbaarheid, prijsbepaling en timing.

Welke afspraken horen meestal in de statuten?

Niet elke afspraak hoeft statutair te worden vastgelegd. Maar bepaalde onderwerpen lenen zich daar wel voor, vooral wanneer zij de formele inrichting van de BV raken.

Daarbij kan worden gedacht aan:

• soorten aandelen en daaraan verbonden rechten;
• stemrechten, winstrechten en vergaderrechten;
• benoeming, schorsing en ontslag van bestuurders;
• statutaire goedkeuringsrechten;
• blokkeringsregelingen bij aandelenoverdracht;
• uitgifte van aandelen en voorkeursrechten;
• inrichting van bestuur en toezicht;
• formele besluitvormingsregels.

Voor M&A-transacties en investeringsstructuren is dit belangrijk omdat kopers, investeerders en notarissen vaak juist naar de statuten kijken om te beoordelen welke rechten aan de aandelen zijn verbonden en welke formele beperkingen gelden.

Welke afspraken blijven meestal contractueel?

Commerciële afspraken tussen aandeelhouders worden vaak beter in de aandeelhoudersovereenkomst opgenomen. Dat geldt vooral voor afspraken die vertrouwelijk zijn, sterk afhankelijk zijn van de commerciële deal of niet voor iedere toekomstige aandeelhouder hoeven te gelden.

Daarbij kan worden gedacht aan:

• uitgebreide reserved matters;
• specifieke vetorechten van investeerders;
• informatierechten en rapportageverplichtingen;
• drag-along en tag-along procedures;
• good leaver en bad leaver-regelingen;
• non-concurrentie en relatiebedingen;
• financieringsafspraken;
• deadlock-regelingen;
• exit-afspraken;
• waarderingsmechanismen.

Deze afspraken zijn vaak te gedetailleerd of commercieel gevoelig om volledig in de statuten op te nemen. Wel moet steeds worden gecontroleerd of de statuten nodig zijn om de contractuele afspraak effectief te laten werken.

Praktisch voorbeeld: verkoop van de onderneming

Bij een verkoop van de onderneming wordt de samenhang tussen statuten en aandeelhoudersovereenkomst direct relevant.

Stel dat een meerderheid van de aandeelhouders de aandelen wil verkopen aan een derde partij. De aandeelhoudersovereenkomst bevat een drag-along regeling waardoor minderheidsaandeelhouders verplicht kunnen worden mee te verkopen. Tegelijkertijd bevatten de statuten een blokkeringsregeling die eerst aanbieding aan mede-aandeelhouders voorschrijft.

Als die bepalingen niet goed op elkaar zijn afgestemd, kan de verkoop vertragen of ontstaat ruimte voor een minderheidsaandeelhouder om druk uit te oefenen. Dat is precies het soort onzekerheid dat kopers en M&A-adviseurs willen vermijden.

Voor ondernemers die een toekomstige exit willen voorbereiden, is het daarom verstandig om drag-along, tag-along, blokkeringsregelingen en notariële overdrachtsmechaniek als één geheel te bekijken.

Praktisch voorbeeld: investeringsronde

Ook bij een investeringsronde is de verhouding tussen statuten en aandeelhoudersovereenkomst belangrijk.

Een investeerder wil vaak bepaalde goedkeuringsrechten, informatierechten, anti-dilution bescherming, benoemingsrechten of preferente aandelen. Sommige van die afspraken horen in de investeringsovereenkomst of aandeelhoudersovereenkomst. Andere afspraken moeten worden vertaald naar de statuten, bijvoorbeeld als het gaat om een aparte aandelenklasse, preferente rechten of formele besluitvormingsrechten.

Dit speelt vooral bij venture capital-investeringen en andere groeifinancieringen, waar commerciële investeringsafspraken moeten worden omgezet in juridisch werkbare BV-documentatie.

Als die vertaalslag niet goed wordt gemaakt, ontstaat het risico dat de commerciële deal wel is afgesproken, maar juridisch onvoldoende is geïmplementeerd.

Praktisch voorbeeld: joint venture of managementparticipatie

Ook bij een joint venture of een managementparticipatie is de verhouding tussen statuten en aandeelhoudersovereenkomst belangrijk. Bij joint ventures gaat het vaak om gelijkwaardige aandeelhouders die duidelijke afspraken nodig hebben over besluitvorming, deadlocks, financiering en exit. Bij managementparticipaties spelen daarnaast afspraken over leavers, good leaver/bad leaver, waardering en verplichte overdracht.

Juist bij dit soort structuren moet vooraf worden bepaald welke afspraken alleen contractueel gelden en welke afspraken ook statutair of notarieel moeten worden ondersteund.

De juiste aanpak

De juiste vraag is niet alleen: “moet dit in de statuten of in de aandeelhoudersovereenkomst?” De betere vraag is: “welke juridische werking moet deze afspraak hebben?”

Als een afspraak vennootschapsrechtelijk moet doorwerken, zichtbaar moet zijn voor toekomstige aandeelhouders of betrekking heeft op formele aandeelhoudersrechten, ligt statutaire vastlegging voor de hand. Als de afspraak vooral ziet op de commerciële verhouding tussen partijen, vertrouwelijk moet blijven of gedetailleerde gedragsverplichtingen bevat, ligt contractuele vastlegging meer voor de hand.

In veel gevallen is het antwoord: beide. De kern van de afspraak wordt statutair verankerd, terwijl de commerciële uitwerking in de aandeelhoudersovereenkomst wordt opgenomen.

Conclusie

Een goede governance-structuur binnen een Nederlandse BV vraagt om meer dan een standaard aandeelhoudersovereenkomst of standaard statuten. De documenten moeten samen een werkbaar geheel vormen. Voor ondernemers, investeerders en M&A-professionals is dat vooral belangrijk bij investeringsrondes, joint ventures, managementparticipaties, aandeelhoudersgeschillen en exits. Juist op die momenten wordt zichtbaar of de governance-documentatie goed is ingericht. Wie vooraf scherp vastlegt welke afspraken statutair moeten worden verankerd en welke afspraken contractueel kunnen blijven, verkleint het risico op besluitvormingsproblemen, overdrachtsdiscussies en aandeelhoudersgeschillen.

Voor ondersteuning bij aandeelhoudersovereenkomsten, statuten, investeringsdocumentatie of governance-vraagstukken binnen Nederlandse BV’s kunt u contact opnemen met Dirk de Waard via dirk.dewaard@venturelawyers.nl.